عسل از گذشته تاکنون جایگاه ویژهای در مراقبتهای طبیعی از پوست داشته است. این ماده شیرین که حاصل فعالیت زنبورهای عسل و جمعآوری شهد گلهاست، علاوه بر ارزش غذایی، حاوی ترکیباتی است که میتوانند در فرمولاسیون محصولات مراقبت از پوست نیز کاربرد داشته باشند. وجود قندهای طبیعی، ترکیبات فنولی، فلاونوئیدها و برخی مواد زیستی باعث شده است که عسل به یکی از مواد مورد توجه در صنعت محصولات آرایشی و بهداشتی تبدیل شود.
تأثیر عسل بر پوست صورت و بدن موضوعی است که هم در طب سنتی و هم در پژوهشهای جدید مورد توجه قرار گرفته است. از کمک به حفظ رطوبت پوست گرفته تا بررسی اثرات آنتیاکسیدانی و ضدمیکروبی، عسل ویژگیهای متعددی دارد که میتوانند در مراقبت از پوست مفید باشند. البته باید میان کاربرد آرایشی عسل، استفاده درمانی از فرآوردههای استاندارد عسل و ادعاهای اثباتنشده درباره زیبایی پوست تفاوت قائل شد. در این مقاله به بررسی علمی خواص عسل برای پوست، روشهای استفاده از آن و نکات مهم هنگام مصرف موضعی میپردازیم.
تأثیر عسل بر پوست صورت چیست؟
عسل به دلیل ترکیبات طبیعی و ویژگیهای فیزیکی خاص خود میتواند در مراقبت از پوست صورت کاربرد داشته باشد. یکی از ویژگیهای مهم آن خاصیت جاذب رطوبت یا Humectant است. مواد جاذب رطوبت به جذب و حفظ آب در سطح پوست کمک میکنند و به همین دلیل در بسیاری از محصولات مرطوبکننده مورد استفاده قرار میگیرند.
عسل همچنین دارای ترکیبات آنتیاکسیدانی است که در شرایط آزمایشگاهی توانایی مقابله با برخی واکنشهای اکسیداتیو را نشان دادهاند. این ویژگیها باعث شده است که استفاده از عسل در محصولات مراقبت از پوست مورد بررسی قرار بگیرد.
مهمترین فواید احتمالی عسل برای پوست صورت عبارتاند از:
۱. کمک به حفظ رطوبت پوست
خشکی پوست یکی از مشکلات رایج در افراد با انواع پوست است. عواملی مانند آبوهوای سرد، شستوشوی بیش از اندازه، استفاده از شویندههای قوی و کاهش رطوبت محیط میتوانند باعث خشکی و احساس کشیدگی پوست شوند.
عسل به دلیل داشتن ترکیبات جاذب رطوبت میتواند به حفظ آب در لایه سطحی پوست کمک کند. به همین دلیل در برخی محصولات آرایشی مانند ماسکهای صورت، کرمها و لوسیونهای مرطوبکننده از عسل استفاده میشود.
البته عسل بهتنهایی جایگزین یک مرطوبکننده استاندارد نیست. محصولات حاوی ترکیباتی مانند گلیسیرین، سرامیدها و هیالورونیک اسید میتوانند در کنار سایر مواد مراقبتی، نقش مؤثری در حفظ رطوبت پوست داشته باشند.
۲. برخورداری از ترکیبات آنتیاکسیدانی
پوست انسان روزانه در معرض عوامل محیطی مختلفی مانند آلودگی هوا، اشعه فرابنفش و استرس اکسیداتیو قرار دارد.
عسل حاوی ترکیباتی مانند پلیفنولها و فلاونوئیدهاست که خاصیت آنتیاکسیدانی دارند. این ترکیبات در مطالعات آزمایشگاهی توانستهاند در برابر برخی رادیکالهای آزاد فعالیت نشان دهند.
مقدار این ترکیبات در انواع مختلف عسل یکسان نیست و به منشأ گیاهی، شرایط محیطی و روش تولید بستگی دارد.
با وجود این ویژگیها، هنوز نمیتوان ادعا کرد که مالیدن عسل خوراکی روی صورت بهتنهایی از ایجاد چینوچروک جلوگیری میکند یا جایگزین ضدآفتاب و محصولات ضدپیری میشود.
۳. کمک به آرامش پوست خشک و تحریکشده
برخی ترکیبات موجود در عسل دارای فعالیتهای ضدالتهابی در مطالعات آزمایشگاهی هستند. به همین دلیل، عسل و فرآوردههای استانداردشده آن در پژوهشهای مرتبط با مراقبت از پوست مورد توجه قرار گرفتهاند.
پوست خشک و حساس ممکن است در اثر عوامل محیطی دچار قرمزی، خارش و احساس ناراحتی شود. محصولات مراقبتی حاوی عسل میتوانند در برخی فرمولاسیونها برای کمک به حفظ رطوبت و بهبود شرایط سطح پوست استفاده شوند.
با این حال، اگر قرمزی و التهاب پوست ناشی از اگزما، درماتیت یا بیماریهای پوستی باشد، استفاده از عسل خانگی نباید جایگزین درمان تخصصی شود.
۴. بررسی خواص ضدمیکروبی عسل
یکی از ویژگیهای شناختهشده عسل، فعالیت ضدمیکروبی آن در شرایط آزمایشگاهی است. این ویژگی به عواملی مانند غلظت بالای قند، اسیدیته، فعالیت آنزیمی و وجود برخی ترکیبات اختصاصی بستگی دارد.
بعضی از انواع عسل، بهخصوص عسل مانوکا، به دلیل ترکیبات خاص خود در پژوهشهای مرتبط با مراقبت از زخم مورد بررسی قرار گرفتهاند.
با این حال، خاصیت ضدمیکروبی عسل در محیط آزمایشگاهی به معنای اثبات درمان جوش، آکنه یا عفونتهای پوستی با استفاده از عسل معمولی نیست.
۵. کمک به نرمی و لطافت پوست
بافت غلیظ عسل باعث میشود که هنگام استفاده موضعی، سطح پوست برای مدت کوتاهی پوشیده شود. این ویژگی در کنار خاصیت جاذب رطوبت آن میتواند به ایجاد احساس نرمی و لطافت در پوست کمک کند.
به همین دلیل، عسل یکی از مواد طبیعی مورد استفاده در برخی ماسکها و محصولات مراقبت از پوست است.
خواص عسل برای پوست بدن
تأثیر عسل تنها به پوست صورت محدود نمیشود. پوست بدن نیز ممکن است در اثر عواملی مانند خشکی هوا، استحمام مکرر، استفاده از شویندههای نامناسب و کاهش رطوبت دچار خشکی شود.
عسل در محصولات مراقبتی بدن میتواند بهعنوان یک ماده جاذب رطوبت و نرمکننده مورد استفاده قرار بگیرد.
۱. کمک به کاهش خشکی پوست دست و پا
پوست دست و پا به دلیل تماس مکرر با آب، شویندهها و عوامل محیطی بیشتر در معرض خشکی قرار دارد.
استفاده از کرمها و لوسیونهای حاوی عسل میتواند به حفظ رطوبت سطح پوست کمک کند. این موضوع بهخصوص در فصل زمستان که رطوبت هوا کاهش پیدا میکند اهمیت بیشتری دارد.
۲. کاربرد عسل در محصولات مراقبت از بدن
عسل در تولید برخی محصولات آرایشی و بهداشتی مانند موارد زیر استفاده میشود:
-
لوسیونهای بدن
-
کرمهای مرطوبکننده
-
صابونهای حاوی عسل
-
ماسکهای بدن
-
محصولات مراقبت از دست و پا
-
بالمهای نرمکننده پوست
وجود عسل در این محصولات معمولاً به دلیل ویژگیهای جاذب رطوبت و خصوصیات حسی آن در فرمولاسیون است.
۳. بررسی کاربرد عسل در ترمیم زخمهای سطحی
یکی از حوزههای مهم تحقیقات پزشکی درباره عسل، استفاده موضعی از آن در مراقبت از زخم است.
بر اساس مرور سیستماتیک منتشرشده در پایگاه Cochrane، پانسمانهای حاوی عسل در برخی انواع زخم، بهخصوص سوختگیهای با ضخامت نسبی، نتایج امیدوارکنندهای داشتهاند. با این حال، کیفیت شواهد در بسیاری از کاربردها متفاوت است و نمیتوان نتیجه یک نوع زخم را به تمام مشکلات پوستی تعمیم داد.
نکته بسیار مهم این است که عسل خوراکی موجود در آشپزخانه استریل نیست. برای مراقبت پزشکی از زخمها باید از فرآوردههای پزشکی استاندارد و مناسب استفاده شود، نه عسل معمولی.
بهترین روش استفاده از عسل برای پوست صورت
برای استفاده از عسل در مراقبت خانگی پوست، روشهای مختلفی وجود دارد. با این حال، بهتر است ابتدا سازگاری پوست با این ماده بررسی شود.
ماسک عسل ساده برای صورت
یکی از سادهترین روشها، استفاده از مقدار کمی عسل بهعنوان ماسک موقت است.
روش استفاده:
۱. صورت را با یک شوینده ملایم تمیز کنید.
۲. مقدار کمی عسل را روی بخش کوچکی از پوست سالم صورت قرار دهید.
۳. در صورت نداشتن حساسیت، میتوانید لایه نازکی از آن را برای حدود ۱۰ دقیقه روی پوست نگه دارید.
۴. صورت را با آب ولرم بهآرامی بشویید.
۵. پس از خشک کردن پوست، از مرطوبکننده مناسب استفاده کنید.
این روش بیشتر جنبه مراقبتی و آرایشی دارد و اثربخشی آن برای درمان مشکلات پوستی بهطور قطعی اثبات نشده است.
ماسک عسل و ماست
ترکیب عسل و ماست یکی از ماسکهای خانگی شناختهشده است.
ماست حاوی اسید لاکتیک است که در برخی محصولات مراقبت از پوست بهعنوان یک اسید لایهبردار ملایم مورد استفاده قرار میگیرد.
برای تهیه این ماسک میتوان مقدار کمی عسل را با یک قاشق ماست ساده و بدون طعم ترکیب کرد. سپس مقدار کمی از مخلوط را روی بخش کوچکی از پوست سالم امتحان کرد.
در صورت نداشتن واکنش نامطلوب، میتوان آن را برای مدت کوتاهی روی پوست قرار داد و سپس با آب ولرم شست.
افرادی که پوست حساس، اگزما یا سابقه حساسیت به ترکیبات لبنی دارند، باید در استفاده از این ترکیب احتیاط کنند.
ماسک عسل و آلوئهورا
آلوئهورا یکی از ترکیبات رایج در محصولات مراقبت از پوست است. این گیاه در برخی فرمولاسیونها برای ایجاد حس خنکی و کمک به حفظ رطوبت استفاده میشود.
ترکیب مقدار کمی ژل آلوئهورای خالص و عسل میتواند یک ماسک خانگی ساده ایجاد کند.
البته ژل آلوئهورا نیز ممکن است در برخی افراد باعث حساسیت شود؛ بنابراین آزمایش موضعی قبل از استفاده ضروری است.
آیا عسل برای جوش و آکنه صورت مفید است؟
یکی از پرسشهای رایج درباره تأثیر عسل بر پوست، نقش آن در درمان جوش و آکنه است.
از آنجا که عسل در مطالعات آزمایشگاهی دارای برخی ویژگیهای ضدمیکروبی و ضدالتهابی است، احتمال میرود بعضی از فرآوردههای استانداردشده آن در شرایط خاص برای مراقبت از پوست کاربرد داشته باشند.
اما آکنه یک بیماری چندعاملی است و عواملی مانند افزایش ترشح چربی، بسته شدن منافذ، فعالیت باکتریهای مرتبط با آکنه و التهاب در ایجاد آن نقش دارند.
در حال حاضر شواهد بالینی کافی برای توصیه عسل خوراکی بهعنوان درمان اصلی آکنه وجود ندارد.
برای کنترل جوشها، محصولات حاوی موادی مانند بنزوئیل پراکسید، آداپالن و سالیسیلیک اسید، بسته به نوع و شدت آکنه، پشتوانه درمانی معتبرتری دارند.
بنابراین بهتر است از عسل بهعنوان یک ماده کمکی در مراقبت آرایشی از پوست یاد شود، نه جایگزین درمانهای علمی آکنه.
نقش کیفیت عسل در مراقبت از پوست
کیفیت عسل یکی از موضوعات مهم هنگام انتخاب این ماده برای استفاده خوراکی یا موضعی است.
عسلها با توجه به نوع گیاهان منطقه، شرایط آبوهوایی، فصل برداشت و روش فرآوری، ترکیبات متفاوتی دارند. برای مثال، میزان ترکیبات فنولی و فعالیت آنتیاکسیدانی در عسلهای مختلف یکسان نیست.
به همین دلیل، شناخت منشأ محصول و توجه به کیفیت آن اهمیت دارد. افرادی که به دنبال تهیه محصولات زنبور عسل هستند، معمولاً علاوه بر نوع عسل، به نحوه برداشت، بستهبندی و اعتبار عرضهکننده نیز توجه میکنند.
در بازار محصولات زنبور عسل، فروشگاههایی مانند زنبورداری علی بابا بخشی از فضای عرضه این محصولات را تشکیل میدهند. آگاهی از مشخصات محصول، منشأ تولید و اطلاعات مربوط به کیفیت آن میتواند به انتخاب آگاهانهتر کمک کند.
همچنین در خارج از کشور فروشگاه آمازون یکی از معتبر ترین فروشگاه هایی است که میتوانید از آن عسل تهیه کنید.
در کشورهای عربی نیز فروشگاههای اینترنتی متعددی در زمینه عرضه عسل فعالیت دارند. برای نمونه، متجر كلك عسل از فروشگاههای فعال در حوزه خلیج فارس هستند که محصولات مرتبط با عسل و فرآوردههای زنبور را عرضه میکنند.
البته باید توجه داشت که عسل مناسب مصرف خوراکی لزوماً برای کاربرد پزشکی روی زخم یا پوست آسیبدیده مناسب نیست. برای چنین کاربردهایی استانداردهای تولید و کنترل آلودگی اهمیت ویژهای دارند.
تأثیر ژل رویال بر پوست و زیبایی
ژل رویال یا غذای ملکه یکی دیگر از فرآوردههای ارزشمند زنبور عسل است که در صنعت آرایشی و بهداشتی نیز مورد توجه قرار گرفته است.
این ماده توسط غدد زنبورهای کارگر تولید میشود و حاوی پروتئینها، اسیدهای آمینه، لیپیدها، قندها و ترکیبات زیستی مختلف است.
یکی از زمینههای تحقیقاتی درباره ژل رویال، بررسی اثر آن بر رطوبت و ویژگیهای ظاهری پوست است. در یک مطالعه بالینی منتشرشده در سال ۲۰۲۲، تأثیر استفاده موضعی از فرآورده حاوی عصاره ژل رویال بر میزان رطوبت لایه شاخی پوست بررسی شد. نتایج این پژوهش، توجه به ظرفیت ژل رویال در فرمولاسیون محصولات مراقبت از پوست را افزایش داد.
همچنین پژوهشهای جدیدتر درباره فرآوردههای تخصصی ژل رویال، اثرات احتمالی آن بر ظاهر چینوچروک را بررسی کردهاند.
با این حال، نتایج مربوط به عصارههای فرآوریشده را نمیتوان بهطور مستقیم به ژل رویال خام یا تمام محصولات موجود در بازار تعمیم داد.
از جمله کاربردهای احتمالی ژل رویال در محصولات مراقبتی میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
-
کمک به حفظ رطوبت پوست
-
استفاده در فرمولاسیون محصولات ضدپیری
-
بررسی اثرات آنتیاکسیدانی
-
کاربرد در کرمها و سرمهای مراقبت از صورت
برای آشنایی بیشتر با ترکیبات و کاربردهای این فرآورده زنبور عسل، موضوع خواص ژل رویال نیز از جنبههای تغذیهای و مراقبتی قابل بررسی است.
عوارض احتمالی استفاده موضعی از عسل روی پوست
اگرچه عسل در بسیاری از محصولات آرایشی استفاده میشود، اما مصرف موضعی آن برای همه افراد بدون محدودیت نیست.
مهمترین نکات احتیاطی عبارتاند از:
۱. احتمال واکنش آلرژیک: افرادی که به عسل، گرده گل یا سایر فرآوردههای زنبور عسل حساسیت دارند، ممکن است پس از تماس پوستی دچار خارش، قرمزی یا التهاب شوند.
۲. تحریک پوست حساس: برخی افراد دارای پوست حساس ممکن است در اثر تماس با عسل یا ترکیبات همراه آن دچار تحریک شوند.
۳. خطر آلودگی: عسل خوراکی استریل نیست و نباید برای درمان زخم باز، سوختگی جدی یا پوست آسیبدیده استفاده شود.
۴. نامناسب بودن برخی ترکیبات خانگی: افزودن موادی مانند آبلیمو، دارچین یا اسانسهای غلیظ به ماسک عسل میتواند احتمال تحریک و حساسیت پوست را افزایش دهد.
پیش از استفاده گسترده از هر ترکیب جدید، بهتر است مقدار کمی از آن روی بخش کوچکی از پوست سالم آزمایش شود. در صورت بروز خارش، تورم، سوزش یا قرمزی غیرعادی باید مصرف متوقف شود.
جمعبندی؛ آیا استفاده موضعی از عسل برای پوست مفید است؟
عسل به دلیل داشتن ترکیبات طبیعی، ویژگی جاذب رطوبت و برخورداری از برخی مواد آنتیاکسیدانی، یکی از ترکیبات مورد توجه در محصولات مراقبت از پوست محسوب میشود.
استفاده از فرآوردههای حاوی عسل میتواند در برخی فرمولاسیونها به حفظ رطوبت و نرمی پوست کمک کند. همچنین پژوهشهای پزشکی درباره کاربرد عسل در مراقبت از زخمها و بررسی اثرات آن بر پوست همچنان ادامه دارد.
با این وجود، استفاده از عسل خانگی نباید بهعنوان درمان قطعی آکنه، چینوچروک، لکهای پوستی یا بیماریهای التهابی معرفی شود. کیفیت محصول، نوع پوست، احتمال حساسیت و نحوه مصرف از عوامل مهم در استفاده موضعی از عسل هستند.
در نهایت، عسل و سایر فرآوردههای زنبور عسل مانند ژل رویال میتوانند در کنار محصولات استاندارد مراقبت از پوست مورد توجه قرار بگیرند؛ اما انتخاب روش مراقبتی باید بر اساس نیاز واقعی پوست و شواهد علمی انجام شود.
منابع علمی
۱. Cochrane – Honey as a topical treatment for acute and chronic wounds
۲. PubMed – Effect of facial application of essence containing royal jelly extract on skin moisture
۳. PubMed – Honey therapies for dermatological disorders: more than just a sweet elixir
۴. منبع – مرور علمی درباره اثربخشی عسل در محصولات آرایشی و مرطوبکننده


